Βλαστικά Κύτταρα - Stem Cells
[ ΕΚΕΤΑ Bio Corner ]

>>  Ιστορία - Εξελίξεις

Ο βραβευμένος με το Nobel ιατρικής και φυσιολογίας του 2007  Sir Martin Evans μαζί με τους άλλους δύο συναδέλφους του στην εντυπωσιακή επιστημονική ομιλία του με θέμα:
Embryonic Stem Cells: The Mouse Source vehicle for Mammalian Genetics - Nobel Lecture in Physiology or Medicine
School of Biosciences, Cardiff University,  στο 4ο Συνέδριο Βιοτεχνολογίας,
παρουσίασε την ιστορία της έρευνας των βλαστοκυττάρων, που πολλά υπόσχεται να δώσει στην ανθρωπότητα μέσα από τον νέο κλάδο της έρευνας και κλινικής πράξης την «Αναγεννητική Ιατρική» (Regenerative Medicine).

>> Τι είναι τα «βλαστικά κύτταρα ή βλαστοκύτταρα»;

Τα βλαστοκύτταρα είναι αρχέγονα κύτταρα τα οποία συμβάλλουν στη δημιουργία όλων των άλλων κυττάρων του ανθρώπινου σώματος. Τα ΒΚ είναι μοναδικά και διαθέτουν δύο βασικά χαρακτηριστικά: ► Είναι αδιαφοροποίητα, δηλαδή δεν έχουν ακόμα αναπτύξει δομές, ούτε έχουν κατασκευάσει πρωτεϊνες που να είναι χαρακτηριστικές ενός εξειδικευμένου είδους κυττάρων τα οποία μπορούν να πολλαπλασιάζονται και να αυτό-ανανεώνονται για μεγάλες χρονικές περιόδους μέσω κυτταρικής διαίρεσης  ► Υπό ειδικές συνθήκες μπορούν να διαφοροποιηθούν σε πιο εξειδικευμένα είδη κυττάρων (του αίματος, του ανοσοποιητικού μας συστήματός, αλλά και άλλων ιστών και οργάνων), ώστε να αποκαταστήσουν κύτταρα που έχουν υποστεί βλάβη

Αντίθετα με τα εμβρυϊκά βλαστικά κύτταρα, τα περισσότερα κύτταρα του ανθρωπίνου σώματος έχουν μια εξειδικευμένη λειτουργία. Για να την επιτελέσουν, υιοθετούν μορφολογικές και βιοχημικές μεταβολές κατά τη διάρκεια μιας πορείας η οποία ονομάζεται διαφοροποίηση. Μετά τη διαφοροποίησή τους, τα κύτταρα όχι μόνο δεν μπορούν πια να επιτελέσουν άλλη λειτουργία αλλά μπαίνουν και στη διαδικασία της γήρανσης.  Τα εμβρυϊκά βλαστικά κύτταρα δεν έχουν υποστεί τη διαδικασία της διαφοροποίησης και η ικανότητά τους να διαιρούνται είναι ανεξάντλητη. ΔΙΑΒΑΣΤΕ : 1. Κατανοώντας τα βλαστικά κύτταρα. Μια επισκόπηση της επιστήμης και των θεμάτων που εγείρονται.     Δημοσίευση από την Αμερικανική Ακαδημία Επιστημών. Και αναδημοσίευση από το περιοδικό re-code. 2. Ερωτήματα & Απαντήσεις: Ό,τι θα θέλατε να ρωτήσετε για τα βλαστοκύτταρα και το ομφαλοπλακουντιακό αίμα.      Γιώργος Παπανικολάου, Δρ. Παθολόγος  [ Από το περιοδικό re-code. ] 3. Είναι δυνατή η επιστημονική και ηθική νομιμοποίηση της ιδιωτικής αποθήκευσης ομφαλοπλακουντιακού αίματος;      Nicholas M. Fisk, Irene A. G. Roberts, R. Markwald & V. Mironov     Πρωτότυπο: Can routine commercial cord blood banking be scientifically and ethically justified?      PLoS Med, 2005; 2(2): e44 [Από το περιοδικό re-code.] 4. Διλήμματα μπροστά στην κατάψυξη.     Γιώργος Παπανικολάου, Δρ. Παθολόγος  [ Από το περιοδικό re-code.]

>> Ποιά είναι τα είδη των «βλαστικών κυττάρων»;

► τα Παντοδύναμα (Totipotent), τα κύτταρα του εμβρύου που προκύπτουν από τις πρώτες διαιρέσεις του μετά τη γονιμοποίηση (μέχρι την τέταρτη μέρα περίπου). Αυτό σημαίνει πως μπορεί το καθένα από αυτά να ‘δημιουργήσει' όλα τα είδη κυττάρων ενός νέου εμβρύου, καθώς και τα κύτταρα όλων των μη εμβρυϊκών ιστών που χρειάζονται για να πλαισιώσουν ένα έμβρυο, όπως ο πλακούντας. ► τα Ολοδύναμα (Pluripotent), τα εμβρυϊκά βλαστοκύτταρα (Embryonic stem cells) που προέρχονται από το έμβρυο όταν είναι 4-5 ημερών και έχουν τη δυνατότητα να διαφοροποιηθούν σε μεγάλο αριθμό διαφορετικών κυττάρων του οργανισμού μας. ► τα Πολυδύναμα (Multipotent), τα βλαστοκύτταρα των ενηλίκων (adult stem cells), που βρίσκονται στους περισσότερους ιστούς και όργανα του σώματος, όπως τον εγκέφαλο, τον μυελό των οστών, το συκώτι, το αίμα και τα αιμοφόρα αγγεία, το δέρμα και τους σκελετικούς μύες. Έχουν την δυνατότητα να αυτό-ανανεωθούν, αλλά η ικανότητα διαφοροποίησής τους είναι περιορισμένη. Μπορούν να ωριμάσουν σε κύτταρα του ιστού ή του οργάνου από το οποίο προέρχονται και ο κύριος ρόλος τους είναι να τα συντηρούν και να τα επιδιορθώνουν.  ► τα Βλαστοκύτταρα του ομφαλοπλακουντιακού αίματος (cord blood stem cells), τα οποία είναι αιμοποιητικά (hematopoietic stem cells) και ανήκουν και αυτά στην κατηγορία των Πολυδύναμων κυττάρων και οι ιδιότητές τους μοιάζουν πολύ με αυτά των ενηλίκων. Έχουν τη δυνατότητα να διαφοροποιηθούν σε όλα τα κύτταρα του αίματος, δηλαδή σε ερυθρά αιμοσφαίρια και αιμοπετάλια, καθώς και σε κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος. Οι επιστημονικές έρευνες στο χώρο των βλαστοκυττάρων υποδεικνύουν πως το εύρος των δυνατοτήτων τους είναι πολύ μεγάλο και πως κύτταρα ενός ιστού μπορούν, υπό κατάλληλες συνθήκες, να ωριμάσουν σε κύτταρα άλλου, διαφορετικού ιστού και να λειτουργήσουν ως ολοδύναμα και όχι απλά ως πολυδύναμα. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται πλαστικότητα ( plasticity ) και αποτελεί τη βάση της κυτταρικής θεραπείας.

ΔΕΙΤΕ   Περισσότερα για τα βλαστοκύτταρα, με απλά λόγια, σε μορφή...κόμικ Genetic Science Learning Center, The University of Utah (9 December 2008)  1. WHAT IS A STEM CELL ? An introduction to stem cells, the building blocks of the body. 2. WHAT ARE SOME DIFFERENT TYPES OF STEM CELLS ? Find out how the body uses stem cells to grow and develop.  3. A Stem Cell Story : From the European Stem Cell Portal. This 15-minute film provides an engaging, accessible and visually stunning introduction to the world of stem cell research. It uses innovative hand-drawn animation, beautiful cell photography and documentary interviews to capture the fascination and complexity of this cutting-edge area of science.

>> Ποιες ασθένειες είναι δυνατόν να αντιμετωπίσουν; και ποιές είναι άλλες πιθανές χρήσεις αυτών των κυττάρων;

► Η δυνατότητα των εμβρυϊκών κυττάρων να διαφοροποιούνται σε όλους τους κυτταρικούς τύπους του ανθρωπίνου σώματος δίνει ελπίδες για την αντιμετώπιση ασθενειών που οφείλονται στην κακή λειτουργία ορισμένων μόνο κυττάρων. Παραδείγματα τέτοιων ασθενειών είναι ο παιδικός διαβήτης, η νόσος του Πάρκινσον, καρδιοπάθειες και ορισμένες μορφές καρκίνου όπως οι λευχαιμίες.

► Μια πολύ πιθανή και μεγάλης ιατρικής σημασίας χρήση των εμβρυϊκών βλαστικών κυττάρων είναι στην αξιολόγηση φαρμάκων. Η δυνατότητα να έχουμε καθαρές σειρές συγκεκριμένων κυτταρικών τύπων επιτρέπει τη μελέτη της αντίδρασής τους στη χορήγηση φαρμάκων σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα. Το γεγονός αυτό θα μικρύνει τον χρόνο που απαιτείται για την αξιολόγηση της δράσης των φαρμάκων.

>> Πώς γίνεται η διαδικασία συλλογής τους;

1.	Λήψη, αποθήκευση και χρήση ομφαλοπλακουντικού αίματος Από την Πανελλήνια Ένωση Βιοεπιστημόνων [27 Δεκεμβρίου 2008]
2.	Συλλογές ομφαλοπλακουντιακού αίματος  Από την Εθνική Επιτροπή Βιοηθικής

>> Ποιοί οι κανονισμοί της Ελλάδας, της ΕΕ και παγκοσμίως, που διέπουν αυτούς τους φορείς;

EL	Π.Δ. 26/2008 (ΦΕΚ 51Α 24-3-2008) Εναρμόνιση της Ελληνικής Νομοθεσίας προς την οδηγία 2004/23/ΕΚ του ΕΚ και του Συμβουλίου της 31.3.2004 για τη θέσπιση προτύπων, ποιότητας και ασφάλειας για τη δωρεά, την προμήθεια, τον έλεγχο, την επεξεργασία, τη συντήρηση, την αποθήκευση και τη διανομή ανθρώπινων ιστών και κυττάρων, (EEL 102/7.4.2004) και τις συναφείς προς αυτήν οδηγίες 2006/17/ΕΚ (EEL 38/9.2.2006) και 2006/86/ΕΚ (EEL 294/25.10.2006).
EU	ΟΔΗΓΙΑ 2006/17/ΕΚ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ της 8ης Φεβρουαρίου 2006 σχετικά με την εφαρμογή της οδηγίας 2004/23/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου όσον αφορά ορισμένες τεχνικές απαιτήσεις για τη δωρεά, την προμήθεια και τον έλεγχο ανθρώπινων ιστών και κυττάρων.
EU	Recommendations on the ethical review of hESC FP7 research projects, Opinion No 22 [pp. 116, 20 June 2007] by The European Group on Ethics in Sci & New Tech to the EC
WO	Global Regulations of hESC Research as at September 2008  [hESC-Human Embryonic Stem Cell Research] A comprehensive table, prepared by the ICSCN, of the global rules and regulations for stem cell research, oocyte donation for research and local stem cell networks or groups.
WO	StemGen : A database that provides access to the ethical, legal, and social issues particular to stem cell research and related therapies. It includes a SEARCH PORTAL which provides comprehensive information regarding current laws, policies, regulations and guidelines adopted by national, regional or international organizations.
WO	► Stem Cell World Map, a 50 country compendium, which compiles the laws and policies by region and country.
WO	► ISSCR International Legislation on Human Embryonic Stem Cell Research

>> Ποιά είναι η κατάσταση στην Ελλάδα, στην Ευρώπη και τον κόσμο;

Τα τελευταία χρόνια, οι τράπεζες βλαστικών κυττάρων έχουν αρχίσει να ανθίζουν σε όλο τον κόσμο.     Ενδεικτικά αναφέρονται δημόσιοι και ιδιωτικοί φορείς στην Ελλάδα: ► Η Ένωση Ελληνικών Τραπεζών Ομφαλοπλακουντιακού Αίματος (ΕΕΤΟΑ) , ιδρύθηκε το Σεπτέμβριο του 2008, στα πλαίσια της θέσπισης προτύπων ποιότητας και ασφάλειας για τη συλλογή, τον έλεγχο, την επεξεργασία, την κρυοσυντήρηση και διανομή βλαστικών κυττάρων ομφάλιου λώρου, όπως επίσης στην δυνατότητα ενιαίας αντιπροσώπευσης στον κλάδο. Μέλη της ΕΕΤΟΑ είναι μόνο ελληνικές εταιρίες οι οποίες δραστηριοποιούνται με αξιοπιστία τα τελευταία χρόνια στη συλλογή και φύλαξη βλαστοκυττάρων. Ιδρυτικά μέλη της ΕΕΤΟΑ είναι οι ακόλουθες εταιρείες: Biogenea-Cellgenea Biophylaxis CRYOTECH Liaison Μόσχευμα Ζωής Omnigen ProCell ► Ελληνική Τράπεζα Ομφαλοπλακουντιακού Αίματος (Ελ. Τρ. ΟΠ)   του Ιδρύματος Ιατροβιολογικών Ερευνών της Ακαδημίας Αθηνών (ΙΙΒΕΑΑ) Αικατερίνη Σταυροπούλου-Γκιόκα & Ανδρέας Παπασάββας   [BIOACADEMY, τ. 1 / Οκτ-Δεκ 2007] ► Το ΙΙΒΕΑΑ αντιπρόσωπος της Ελλάδας στο Ευρωπαϊκό Δίκτυο Βιοτραπεζών    Άρης Χαρώνης [BIOACADEMY, τ. 3 / Απρ-Ιουν 2007]  ► Τράπεζα Αρχέγονων Κυττάρων - Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών (ΤΑΚ-ΕΙΕ)    [ Εγκαίνια 11 Δεκ 2007, Δελτίο Τύπου] ► Biohellenika ΑΕ    Η ΤΑΚ-ΕΙΕ αποτελεί καρπό της σύμπραξης του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών με την εταιρεία Biohellenika ΑΕ, τη μεγαλύτερη εταιρεία της χώρας στη φύλαξη αρχέγονων βλαστικών κυττάρων

► Τράπεζα Βλαστοκυττάρων του University of Massachusetts Medical School Υπάρχουν επίσης τα Ερευνητικά Ινστιτούτα: ► το National Institute of Health κατέχει μια τράπεζα βλαστοκυττάρων ► το WiCell Research Institute, λειτουργεί η National Stem Cell Bank ► το Coriell Institute in New Jersey έχει επίσης τράπεζα βλαστοκυττάρων όπως επίσης και ► το Harvard Stem Cell Institute. Και επίσης υπάρχουν και οι Διεθνείς Συμπράξεις, όπως ► η International Stem Cell Βank αλλά και ► η European Human Embryonic Stem Cell Registry.

>> Επίσης χρήσιμα για ενημέρωση

Σελίδες γενικού ενδιαφέροντος στο εξωτερικό: 

► EuroStemCell - EU stem cell portal

► Parent's Guide to Cord Blood Foundation 

► Cord Blood Registry 

► Info Center in Stem Cell Information  
    NIH,U.S., 2008 

► Stem Cell Network in Canada
   Network of Centres of Excellence